संसारको ज्योति र विभिन्न धार्मिक मार्गहरू
विश्व धर्महरूप्रति ख्रीष्टियन दृष्टिकोणको धर्मशास्त्रीय विश्लेषण
दुई हजार वर्षभन्दा बढीको इतिहासमा ख्रीष्टियन धर्मले एउटा मौलिक प्रश्नसँग निरन्तर जुझ्दै आएको छ — येशू ख्रीष्टका अनुयायीहरूले अन्य धर्मका मानिसहरूलाई कसरी बुझ्ने, र उनीहरूसँग कस्तो सम्बन्ध राख्ने? यो प्रश्न आज पनि उत्तिकै जीवित र प्रासंगिक छ।
"सबै जातिहरूमाझ सुसमाचार प्रचार गर" भन्ने महान् आदेश (Great Commission) मा जरो गाडेको ख्रीष्टियन धर्म स्वभावतः विश्वव्यापी विस्तारमा विश्वास राख्छ। तर जब यो धर्म हिन्दू, बौद्ध, इस्लाम, वा यहूदी जस्ता हजारौँ वर्ष पुरानो जीवन्त परम्पराहरूसँग सामना गर्छ, तब एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ — के परमेश्वरको उपस्थिति, सत्य, र मुक्तिको अनुग्रह केवल ख्रीष्टियन चर्चभित्रै सीमित छ? वा त्यो अझ विस्तृत छ?
यो बहस केवल विश्वविद्यालयका कक्षाकोठामा मात्र हुँदैन। यसले मिसन रणनीति, सामाजिक सहअस्तित्व, र अरबौँ मानिसहरूका दैनिक सम्बन्धहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्छ।
धर्मशास्त्रीहरूले यी दृष्टिकोणहरूलाई मुख्यतः तीन ढाँचामा विभाजन गर्छन् — एक्सक्लुसिभिज्म, इन्क्लुसिभिज्म, र प्लुरालिज्म। यी तीन धारणाले परमेश्वरको प्रकाश, उद्धारको सीमा, र येशूको अद्वितीय स्थानबारे फरक-फरक उत्तर दिन्छन्। यहाँ हामी तिनीहरूलाई विस्तारसाथ बुझ्ने प्रयास गर्नेछौँ, साथै यहूदी, इस्लाम, र पूर्वीय धर्महरूप्रति ख्रीष्टियन दृष्टिकोणको पनि समीक्षा गर्नेछौँ।
एक्सक्लुसिभिज्म: एकमात्र मार्गको विश्वास
एक्सक्लुसिभिज्म — जसलाई कतिपयले 'पार्टिकुलरिज्म' पनि भन्छन् — ऐतिहासिक रूपमा ख्रीष्टियन धर्मको सबैभन्दा व्यापक र परम्परागत दृष्टिकोण रहँदै आएको छ। यसको मूल मान्यता सरल र स्पष्ट छ: येशू ख्रीष्टमाथिको व्यक्तिगत विश्वास, सुसमाचार सुनुवाइ, र बप्तिस्मा नै परमेश्वरसँग मेलमिलापको एकमात्र बाटो हो।
यस दृष्टिकोणअनुसार गैर-ख्रीष्टियन धर्महरू केवल अपूर्ण मात्र होइनन् — तिनीहरू भ्रामक वा आत्मिक रूपमा खतरनाक समेत हुन सक्छन्, जसले मानिसहरूलाई सत्य मुक्तिको बाटोबाट टाढा लैजान्छन्।
यसको धर्मशास्त्रीय आधार नयाँ करारका केही महत्वपूर्ण पदहरूमा छ। यूहन्ना १४:६ मा येशूले भन्नुभएको छ, "म नै बाटो, सत्य र जीवन हुँ; मबाट बाहेक कोही पनि पिताकहाँ आउँदैन।" त्यस्तै प्रेरित ४:१२ मा लेखिएको छ, "उद्धार अरू कसैमा छैन।" यी वचनहरू एक्सक्लुसिभवादीहरूका लागि वार्तालापको विषय होइन — परम सत्य हुन्।
ऐतिहासिक रूपमा यही विश्वासले कृयाथोलिक र प्रोटेस्टेन्ट मिसन आन्दोलनहरूलाई प्रेरणा दियो। यदि चर्चबाहिर उद्धार सम्भव छैन भने, सुसमाचार प्रचार नै जीवनरक्षाको काम हो — ठीक जसरी आगो लागेको घरमा कसैलाई बाहिर निकाल्नु आवश्यक छ।
आज पनि इभान्जेलिकल, साउदर्न ब्याप्टिस्ट, परम्परावादी क्याथोलिक, र धेरै पेन्टेकोस्टल समुदायहरूले यही दृष्टिकोण अँगाल्छन्। तिनीहरू धार्मिक स्वतन्त्रताका समर्थक छन् — तर आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट, गैर-ख्रीष्टियन धर्ममार्फत परमेश्वरसम्म पुग्न सकिन्छ भन्ने विश्वास राख्दैनन्।
इन्क्लुसिभिज्म: लुकेको अनुग्रह र "अज्ञात ख्रीष्टियन"
एक्सक्लुसिभिज्मको कठोर सीमाप्रति असहजता महसुस गर्दै, र गैर-ख्रीष्टियन मानिसहरूमा देखिने गहिरो नैतिक तथा आत्मिक जीवनलाई सम्मान गर्दै, इन्क्लुसिभिज्म विकसित भयो।
यस दृष्टिकोणले एउटा सन्तुलन खोज्छ: येशू ख्रीष्ट नै उद्धारको एकमात्र स्रोत हुनुहुन्छ भन्ने परम्परागत विश्वास कायम राख्दै, परमेश्वरको अनुग्रह चर्चको चारदिवारीभित्र मात्र सीमित छैन भन्ने पनि स्वीकार गर्छ। सरल भाषामा भन्दा — उद्धारको कारण ख्रीष्ट हुनुहुन्छ, तर ख्रीष्टको नाम थाहा हुनु नै उद्धारको अनिवार्य शर्त होइन।
बीसौँ शताब्दीका प्रभावशाली जर्मन क्याथोलिक धर्मशास्त्री Karl Rahner ले यस विचारलाई एउटा चर्चित नाम दिए — "Anonymous Christian" (अज्ञात ख्रीष्टियन)। उनको तर्क थियो: परमेश्वरले सबै मानिसको उद्धार चाहनुहुन्छ। त्यसैले पवित्र आत्मा मानिसहरू आफ्नै उपलब्ध परम्परा र संस्कृतिभित्र कार्यरत हुनुहुन्छ। यसैले कुनै हिन्दू वा बौद्ध व्यक्तिले आफ्नै परम्पराभित्र सत्य र नैतिकताको ईमानदारी खोजी गरिरहेको छ भने, उसले येशूको नाम नजानी नै ख्रीष्टको अनुग्रह अनुभव गरिरहेको हुन सक्छ।
दोस्रो भ्याटिकन महासभा (१९६२–१९६५) पछि रोमन क्याथोलिक चर्चले यो दृष्टिकोणलाई औपचारिक रूपमा अँगाल्यो। "Nostra Aetate" नामक ऐतिहासिक दस्तावेजले गैर-ख्रीष्टियन धर्महरूमा पनि "सत्य र पवित्रताका किरणहरू" रहेको स्वीकार गर्यो। यो कैथोलिक चर्चको इतिहासमा एउटा ठूलो परिवर्तन थियो।
पूर्वीय अर्थोडक्स परम्परामा 'Logos Spermatikos' — अर्थात् "बीज रूपी वचन" — को अवधारणा पाइन्छ, जसअनुसार परमेश्वरको सत्यका टुक्राहरू सबै संस्कृतिहरूमा छरिएका छन्। मेथोडिस्ट, प्रेस्बिटेरियन, र एङ्ग्लिकन जस्ता मुख्यधाराका प्रोटेस्टेन्ट सम्प्रदायहरूले पनि यस्तै धारणा अँगालेका छन् — अन्य धर्महरूलाई ख्रीष्टमा पूर्ण हुने आंशिक प्रकाशको प्रारम्भिक चरणको रूपमा हेर्छन्।
प्लुरालिज्म: एउटै शिखरतर्फ अनेक मार्गहरू
ख्रीष्टियन धार्मिक चिन्तनको सबैभन्दा खुला र क्रान्तिकारी रूप भनेको प्लुरालिज्म हो। बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा John Hick जस्ता धर्मदार्शनिकहरूले यसलाई व्यापक प्रभाव दिलाए।
प्लुरालिज्मले सोझो कुरा गर्छ — कुनै एउटा धर्म श्रेष्ठ छैन। विश्वका प्रमुख धर्महरू सबै समान रूपमा सत्य, प्रामाणिक, र मानव-रूपान्तरणका प्रभावकारी मार्गहरू हुन्। विभिन्न धर्महरू एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन् — बरु एउटै परम दिव्य वास्तविकताप्रति भिन्न-भिन्न संस्कृति र इतिहासका मानवीय प्रतिक्रियाहरू मात्र हुन्।
John Hick ले एउटा रोचक तुलना दिए। उनले यसलाई 'कोपर्निकस क्रान्ति' सँग जोडे — जसरी पहिले मानिसहरूले पृथ्वीलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र ठान्थे, तर पछि थाहा भयो कि सूर्य केन्द्रमा छ — त्यस्तै ख्रीष्टियन धर्मले आफू नै सबै धर्मको केन्द्र हो भन्ने धारणा छोड्नुपर्छ।
यस दृष्टिकोणमा ख्रीष्टियन त्रिएकवाद, इस्लामको कठोर एकेश्वरवाद, वा बौद्ध धर्मको ईश्वरनिरपेक्ष दर्शन जस्ता भिन्नताहरूलाई सतही सांस्कृतिक फरकको रूपमा मात्र हेरिन्छ। मुख्य प्रश्न सिद्धान्तको एकरूपता होइन — बरु के त्यो धर्मले मानिसलाई स्वार्थकेन्द्रित जीवनबाट सत्य र प्रेमकेन्द्रित जीवनतर्फ रूपान्तरण गर्न सक्छ? भन्ने हो।
तर परम्परागत ख्रीष्टियन धर्मशास्त्रीहरूले प्लुरालिज्मको कडा आलोचना गर्छन्। उनीहरूको तर्क छ — यदि येशूको अद्वितीय अवतारी स्वरूपलाई 'केवल एउटा विकल्प' मानियो भने, ख्रीष्टियन विश्वासको ऐतिहासिक जग नै कमजोर हुन्छ। अन्तरधार्मिक सद्भाव राख्न र येशूको विशेषता कायम राख्न — दुवै एकसाथ गर्न सकिन्छ, तर प्लुरालिज्मले यो सन्तुलन गुमाउँछ भन्ने उनीहरूको आपत्ति छ।
विशिष्ट धर्महरूसँग ख्रीष्टियन भेट
यहूदी धर्म: जेठो भाइको सम्बन्ध
ख्रीष्टियन धर्म र यहूदी धर्मबीचको सम्बन्ध संसारको सबैभन्दा जटिल, निकट, र संवेदनशील अन्तरधार्मिक सम्बन्धहरूमध्ये एउटा हो। ख्रीष्टियन धर्म आफैँ पहिलो शताब्दीको यहूदी परिवेशबाट जन्मेको हो। पुरानो करार हिब्रू धर्मग्रन्थमा आधारित छ, र येशू स्वयं एक यहूदी थिए।
ऐतिहासिक रूपमा 'Replacement Theology' (प्रतिस्थापन धर्मशास्त्र) प्रचलित भयो — जसले यहूदीहरूले येशूलाई अस्वीकार गरेकाले चर्चले इस्राएलको करारको स्थान लिएको दाबी गर्यो। यो विचार धेरै खतरनाक साबित भयो। यसले युरोपमा यहूदीविरोधी भावना फैलाउन सघायो, जसको सबैभन्दा भयावह परिणाम द्वितीय विश्वयुद्धकालीन होलोकास्ट थियो — जसमा ६० लाखभन्दा बढी यहूदीहरूको हत्या भयो।
होलोकास्टपछि अधिकांश ख्रीष्टियन चर्चहरूले आफ्नो दृष्टिकोणको गहन पुनरावलोकन गरे। आज धेरै क्याथोलिक र प्रोटेस्टेन्ट धर्मशास्त्रीहरू मान्छन् कि परमेश्वरको करार यहूदी जनतासँग अझै पनि जीवित छ। तर इभान्जेलिकल समुदायहरूले भने येशूलाई मसीहको रूपमा स्वीकार नगरी पूर्ण उद्धार सम्भव छैन भन्ने विश्वास राख्छन्।
इस्लाम: साझा जरो, भिन्न शाखाहरू
इस्लामप्रति ख्रीष्टियन दृष्टिकोण — सम्मान र मतभेद दुवैको मिश्रण हो। ख्रीष्टियनहरू स्वीकार गर्छन् कि मुसलमानहरूले अब्राहाम, इसहाक, र याकूबका परमेश्वरलाई — त्यही परमेश्वरलाई — आराधना गर्छन्। कुरानमा मरियम र येशू (ईसा)प्रति रहेको उच्च सम्मान पनि उल्लेखनीय छ।
तर धर्मशास्त्रीय दूरी ठूलो छ। इस्लामले त्रिएकवाद, येशूको परमेश्वरपुत्रत्व, र सबैभन्दा महत्वपूर्ण — उहाँको क्रूसारोपण र पुनरुत्थानलाई अस्वीकार गर्छ। ख्रीष्टियन विश्वासको यही केन्द्रीय सन्देशलाई इस्लामले ऐतिहासिक रूपमा नकार्छ, त्यसैले परम्परागत ख्रीष्टियन धर्मशास्त्रले इस्लामलाई गम्भीर धर्मशास्त्रीय विचलनको रूपमा हेर्छ।
यद्यपि आज शान्ति, न्याय, र मानव सेवामा ख्रीष्टियन-मुस्लिम सहकार्यका अनेक प्रयास भइरहेका छन्। धर्मशास्त्रीय मतभेदहरू कायमै छन्, तर व्यावहारिक मानवीय स्तरमा सहकार्यको दायरा बढ्दैछ।
पूर्वीय धर्महरू: प्रशंसा र असहमति सँगसँगै
हिन्दू र बौद्ध धर्मजस्ता पूर्वीय परम्पराहरूले ख्रीष्टियन धर्मलाई एकदम भिन्न आत्मिक संसारसँग परिचित गराउँछन्। यी धर्महरू अब्राहामीय परम्परामा आधारित छैनन्, न त एउटा व्यक्तिगत सृष्टिकर्ता परमेश्वरको अवधारणामा।
आधुनिक समयमा धेरै ख्रीष्टियनहरूले हिन्दू धर्मको अहिंसाको सिद्धान्त, बौद्ध धर्मको करुणा र ध्यान, तथा सन्यास परम्पराको गहिराइप्रति प्रशंसा व्यक्त गरेका छन्। Thomas Merton — एक प्रसिद्ध क्याथोलिक भिक्षु — ले जेन बौद्ध ध्यानलाई ख्रीष्टियन रहस्यवादसँग जोड्ने सुन्दर प्रयास गरे। धेरैले यसलाई अन्तरधार्मिक संवादको उत्कृष्ट उदाहरण मान्छन्।
तर मुख्यधाराको ख्रीष्टियन धर्मशास्त्र पुनर्जन्म, बहुदेववाद, र सर्वेश्वरवादलाई बाइबलीय शिक्षासँग असंगत मान्दछ। ख्रीष्टियन विश्वासअनुसार मानव जीवन एकपटकको पवित्र यात्रा हो, जसको अन्त पुनरुत्थान र अन्तिम न्यायमा हुन्छ — बारम्बारको पुनर्जन्ममा होइन।
अन्तरधार्मिक संवादको भविष्य
आज ख्रीष्टियन धर्म पश्चिमको एकाधिकार रहेन। 'ग्लोबल साउथ' — अफ्रिका, एशिया, र ल्याटिन अमेरिका — ले विश्व ख्रीष्टियन जनसंख्याको बहुमत ओगट्दैछ। नेपाल, भारत, इन्डोनेसिया, र नाइजेरियाका ख्रीष्टियनहरू आफ्ना मुस्लिम, हिन्दू, र बौद्ध छिमेकीहरूसँग रोज सहजीवन गर्छन्। यो दैनिक यथार्थले धर्मशास्त्रीय बहसलाई झनै जरुरी बनाउँछ।
एक्सक्लुसिभिज्म, इन्क्लुसिभिज्म, र प्लुरालिज्म — यी तीनै दृष्टिकोण आज पनि ख्रीष्टियन चर्चभित्र सक्रिय छन्। व्यावहारिक जीवनमा धेरै ख्रीष्टियनहरूले आफ्नो विश्वासमा दृढ रहँदै पनि अरू धर्मका मानिसहरूलाई सम्मानका साथ हेर्ने मध्यम बाटो खोजिरहेका छन्।
अन्य धर्महरूलाई पूर्ण रूपमा भुलेका, आंशिक प्रकाश पाएका, वा एउटै सत्यतर्फ बग्ने भिन्न-भिन्न नदीहरूका रूपमा हेरे पनि, यो संवाद जारी छ। "छिमेकीलाई प्रेम गर" भन्ने आज्ञा र "ख्रीष्ट संसारको ज्योति हुनुहुन्छ" भन्ने विश्वास — यी दुईबीचको सम्बन्धलाई ख्रीष्टियन धर्मले आज पनि पुनर्व्याख्या गर्दैछ। र यो संवाद अझ धेरै वर्षसम्म जारी रहने निश्चित छ।
— समाप्त —
